Η ψυχική υγεία στα χρόνια του καπιταλισμού

   

Chungking Express (1994)

  Φέτος είχα την πρώτη μου πραγματική εργασιακή εμπειρία, η οποία ήταν αφυπνιστική σε πολλά επίπεδα, ένα εκ των οποίων ήταν και ο τομέας της ψυχικής υγείας. Ως άτομο που πάσχει από μια ψυχική ασθένεια και εκπαιδεύεται στον τομέα της ψυχολογίας, άρχισα να προβληματίζομαι για τον τρόπο που η αγορά εργασίας επηρεάζει την ψυχική υγεία και την ψυχοθεραπεία.

  Το οικονομικό σύστημα στο οποίο ζούμε και εργαζόμαστε είναι το καπιταλιστικό σύστημα. Ο Καρλ Μαρξ άσκησε έντονη κριτική σ' αυτό, αναφερόμενος, μεταξύ άλλων, στην αλλοτρίωση (alienation), την επίδραση, συγκεκριμένα, του καπιταλισμού στο σώμα και το πνεύμα του ατόμου. Ο εργαζόμενος αποξενώνεται από τον εαυτό του, αλλά και από τον κόσμο γύρω του, δηλαδή και από τους συνανθρώπους του. O ψυχαναλυτής Έριχ Φρομ αξιοποίησε αυτό το μαρξικό όρο πραγματευόμενος το ψυχικό διαχωρισμό του ατόμου από τη φύση του, στα πλαίσια του καπιταλισμού. Υποστήριξε ότι αν το άτομο δεν ικανοποιήσει κάποια βασική ανάγκη του, ενδέχεται να διαχειριστεί κάποια νεύρωση ή σε ακραίες περιπτώσεις, την "τρέλα".

Karl Marx on Alienation:

  Για να κάνω τα πράγματα πιο ξεκάθαρα, οι εργαζόμενοι σήμερα όχι μόνο δεν αναγνωρίζουν ψυχολογικά οφέλη στην πλειοψηφία τους, αλλά υποστηρίζουν ότι αντιθέτως επιβαρύνονται. Η δυσαρέσκεια τους στην εργασία τους, η πίεση και οι αντίξοες, πολλές φορές, συνθήκες συχνά τους προκαλούν στρες, άγχος, κατάθλιψη, μπορούν να τους οδηγήσουν σε κατάχρηση ουσιών, ακόμη και προβλήματα υγείας, όπως εξασθένηση του ανοσοποιητικού συστήματος. Σύμφωνα με τον Μαρξ, ο εργαζόμενος εναποθέτει τη ζωή του στο προϊόν. Το χαμόγελό του, η καλή του διάθεση, η ευγένειά του αξιοποιούνται από τον εκάστοτε εργοδότη προκειμένου να κατακτηθεί οικονομικό κέρδος. Οι επιπτώσεις φυσικά αφορούν και τις ανθρώπινες σχέσεις. Παρατηρείται έντονος ανταγωνισμός και μεταξύ εργαζομένων, αλλά και μεταξύ εργαζομένων και εργοδοτών και ο εργαζόμενος αντιμετωπίζεται συχνά ως το αντικείμενο όσων παράγει, ως κατώτερος, ή ανώτερος στην ιεραρχία. Ο έντονος αυτός ανταγωνισμός χωρίζει και αποξενώνει τους ανθρώπους, καθώς ο συνάνθρωπος δεν στέκεται πια ως στήριγμα, αλλά ως τροχοπέδη στην εργασιακή ανέλιξη, ίσως και ως "απειλή" σε κάποιες περιπτώσεις.

  Οι εργαζόμενοι βλέπουν ότι σ' αυτή τη συνεχή διαδικασία αναζήτησης κέρδους, η εργασία τους δεν τους επιτρέπει να είναι δημιουργικοί, αυτόνομοι, να προσφέρουν στο κοινωνικό σύνολο, να αξιοποιούν το δυναμικό τους και να ικανοποιούνται προσωπικά μέσα από το έργο τους. Στις περισσότερες περιπτώσεις, αναγκάζονται να εργάζονται για πολλές ώρες τη βδομάδα ώστε να έχουν τα προς το ζην, αδυνατώντας ακόμη και να αφιερωθούν σε άλλες δημιουργικές δραστηριότητες, σπουδές ή χόμπι στον περιορισμένο ελεύθερό τους χρόνο. Οι περισσότερες θέσεις εργασίας μάλιστα θεωρούνται "ανούσιες" και δε φαίνεται να προσφέρουν ερεθίσματα και κίνητρα στον υπάλληλο.

  

  Κυνηγώντας να καλύψουν τις πιο βασικές τους ανάγκες της στέγης, τροφής, υγείας, ρουχισμού κ.α. και αντιμέτωποι με ένα συνεχή φόβο απόλυσης, νομίζω είναι κατανοητό ότι λίγοι βρίσκουν την ευκαιρία να ασχοληθούν με την ψυχική τους υγεία, την ενδοσκόπηση και την πνευματική εξέλιξη. Εδώ που τα λέμε, πολλοί αδυνατούν ακόμη και να τραφούν σωστά ή να αθληθούν επαρκώς. Οι απαιτήσεις μιας θέσης δυστυχώς δε θα "παγώσουν" όταν έχεις την ανάγκη να διαχειριστείς κάποιο πένθος ή όταν βιώνεις κάποιο καταθλιπτικό επεισόδιο ή κάποια άλλη δυσχέρεια. 

  

  Στη δική μου προσωπική εμπειρία σε πενθήμερη οκτάωρη εργασία ενός μήνα, αντιλήφθηκα ότι όχι μόνο δυσκολεύτηκα ψυχολογικά, αλλά επίσης δεν είχα καν την "πολυτέλεια" να στοχαστώ για τη ζωή μου, την καθημερινότητα, τα κοινωνικά ζητήματα και ό,τι άλλο μπορεί να συμπληρώσει κανείς σ' αυτή τη λίστα. Το πνεύμα μου, το οποίο ανήκει κατηγορηματικά σε μένα, είχε παραχωρηθεί δυστυχώς, μαζί με το σώμα μου, στις ανάγκες της θέσης. Και άρχισα να αναρωτιέμαι τι ρόλο αποκτάει η ψυχοθεραπεία σε αυτή την πραγματικότητα.

  

  Έχοντας δοκιμάσει και δημόσιο φορέα, κάνω προσωπική ψυχοθεραπεία ιδιωτικά τα τελευταία 4 χρόνια. Μέσα σ' αυτήν έχω κερδίσει πολλά και έχω διαχειριστεί αρκετές καταστάσεις. Έχω μάθει πράγματα για την προσωπική φροντίδα και την αγάπη προς τον εαυτό. Μέσα σ' αυτή κατάλαβα επίσης ότι το καλύτερο για μένα ήταν να απομακρυνθώ από τη συγκεκριμένη θέση εργασίας. Πόσο εύκολο είναι όμως αυτό για το μέσο εργαζόμενο; Κοινωνικά και οικονομικά, δυστυχώς, δεν έχουν όλοι την ευχέρεια να αφήσουν μια ψυχοφθόρο συνθήκη, ούτε να εργαστούν λιγότερες ώρες ή να διαθέσουν χρήματα για ψυχοθεραπεία. Οι δημόσιοι φορείς, αν και μπορούν να φέρουν κάποιο αποτέλεσμα, σε πολλές περιπτώσεις υποχρηματοδοτούνται και πολύ συχνά ευνοείται η φαρμακευτική αγωγή έναντι της ψυχοθεραπείας. Φυσικά όλα αυτά δεν είναι ανεξάρτητα από την οικονομική πολιτική του παρόντος συστήματος, δηλαδή του καπιταλισμού. Όπως είναι κατανοητό, στις παρούσες συνθήκες, όσο πιο πολλά χρήματα διαθέτεις, τόσο περισσότερες ευκαιρίες για καλύτερες υπηρεσίες ψυχικής υγείας έχεις. Η παροχή ψυχοθεραπευτικής παρέμβασης σύμφωνα με τις ανάγκες, παρά τα χρήματα του ατόμου, φαντάζει ακόμη... ουτοπία.

  

  Ακόμη όμως κι αν μπορεί κανείς να διαθέσει τα χρήματα για μια ικανοποιητική ψυχοθεραπεία, το αρχικό μου ερώτημα παραμένει. Πόσο εύκολο είναι να εφαρμόσεις όσα μαθαίνεις σε ένα γραφείο ψυχολόγου στην ευρύτερη ζωή σου, όταν αυτή βρίσκεται τόσο μακριά από την ουτοπία; Πόσο εύκολο είναι να φροντίζω τον εαυτό μου αν αναγκάζομαι να εργάζομαι σε δυσμενείς συνθήκες για περιορισμένο μισθό και ελάχιστες παροχές, την ίδια στιγμή που οι λογαριασμοί τρέχουν και τα έξοδά μου δεν είναι λίγα; Πόσο εύκολο είναι να "λειτουργήσει" η ψυχοθεραπεία όταν βγαίνοντας από κάθε συνεδρία σε περιμένει μια διαφορετική πραγματικότητα;

Προτεινόμενα βιβλία:

• The Sane Society (Erich Fromm)
• Beyond the Chains of Illusion: My Encounter with Marx and Freud (Erich Fromm)
• Alienation: Marx's Conception of Man in a Capitalist Society (Bertell Ollman)
• Monopoly Capital: An Essay on the American Economic and Social Order (Paul A. Baran, Paul M. Sweezy)

Βιβλιογραφία:

• Belkin Martinez, D. (2005). Mental Health Care after Capitalism. 
• Laliberte, S., & Varcoe, C. (2021a). The contradictions between Canadian capitalist processes and youth mental health: implications for mental health promotion. Health promotion international, 36(1), 250–261.
• Laliberte, S., & Varcoe, C. (2021b). Implications of Canadian youth views for measuring youth mental health from a socio-economic perspective. Health promotion international, 36(1), 274–285.
• Matthews, D. (2019). Capitalism and Mental Health. Monthly Review. 49-62.
• Yuill, C. (2005). Marx: Capitalism, Alienation and Health. Social Theory & Health, 3, 126–143.